Panpaletik Patxi Hiriartera...
Hazparne, Sara, Senpere eta Urruña, hala nola Kanbo, Ezpeleta eta
Luhuso maiz aipatzen dira Lapurdiko bertsularitzaren historian.
Jean-Pierre Larralde, "Panpale" arotza zen Luhuson. Bertsulari akiezin
eta emankor horrek desagertzear zegoen ohidura hori berpiztu du.
Martin Larralde "Bordaxuri", 1815eko "Galerianoaren
kantua" -ren egilea Hazpandarra zen. Bere osaba Bernard
Larralde (1771-1853) eta honen semea, Jean- Baptiste Larralde medikua
(1804-1870) bertsulariak ziren ere.
Egia erran, XIX. mendean, bertsularitzak garrantzi handia zuen Hazparne
inguruan. Bertsuak jende aitzinean ematen eta idazten ziren. Bestalde,
Hazparnen gizon eta emazte bertsulari bat baino gehiago baziren.
Iribarnegaray "Xetre"-ren izena denen gogoetan gelditu da. Bertsulari
arrunt hori beti bikain aritzen zen Bidarraiko Otxalderekin agertzen zen
maiz. Bestalde, Durruty-Xuberri, Katxo, Joanes Urruna-Daguerre, Gaxte
Leon, Amespil-Patrun, Larramendy- Ebasun, Iriart-Iturrilo eta Munonborda hor
ziren ere ; mozkorraldi on batzuen ondotik eta publiko bero baten aitzinean,
denek bertsuak baino zirtoak ematen zituzten, gizon-emazteen bizi arruntean
inspiratuz, biziki gora joan gabe haatik...
Mattin
Beste Hazpandar batek,
José Mendiague-k, Montevideora joan behar izan zuen biziaren irabazteko.
Haren bertsuak ederki idatziak dira eta bere kantu batzuek arrakasta polita
badute gaurregun ere.
Badira ere bi emazte bertsulari anitz aipatu direnak ! Kanboko Marie
Argain eta Hazparneko Ana Etchegaray. Marie Argain-ek ez zekien ez
irakurtzen ez idazten. Alta, bertsuak idazten zizkion lagun batekin,
lehiaketa ezberdinetan parte hartu zuen. Lehen saria irabazi zuen
Ezpeletan. Gaia honako hau zen : "senar-emazte eguneroko bizian". Bi
emazteak ainitzetan galdetuak ziren ezkontzen, bataioen eta herriko besten
alaitzeko.
Urruñan, Joliment de Haraneder eta Tipy-Elissalde aurkitzen ditugu, azken
hau "Kriolinak" eta "Dama gazte xarmant bat"-en idazlea delarik.
Saran, aipatzekoak dira sari batzu eraman dituen Vergez eta
bereziki
Jean-Baptiste Elissanburu "Ikusten duzu goizean" kantu ospetsuaren
egilea. Haatik, Elissanburuk ez du sekulan bertsurik eskaini publiko
aitzinean. Baina pertsonalki ezagutu duen Jean Ithurriague-ren
arabera "Lapurdiko bertsularietan hoberena
Matxin Irabola Senpertarra zen, dudarik gabe. Ez zekien ez irakurtzen ez
idazten baina olerkari paregabea zen. (...)Izan ere, Matxin biziki
bertsulari ospetsua zen, ez bakarrik ipar Euskal Herrian, baina hego Euskal
Herrian ere. Handik deitzen zuten besta garrantzitsu bat egiten zen aldi
guziz : hala nola, Panpale Larralderekin lehian ikusi dugu Donostiako
txapelketan, 1935ean. (...). Bigarren saria lortu zuen "Basarri"-ren
ondotik.
Beste bertsulari ospetsu bat, 1981ean zendu zena,
Mattin Trecu Aheztarra zen. Tipia, aurpegi alaia, jostakina, bere so
zorrotzak ñirñir egiten zuen "arerioak" nagusitu nahi zuelarik. Hitz-jario
agortezina zuen eta
Xalbador handiarekin bikote perfektua osatzen zuten.
Sustrai Colina (arg. S.Dabadie)
Luzaz, "Xanpun"
(Manuel Sein), Senpertarra,
Dominique Ezponda (Ahetzen bizi den Baxe-Nafartarra), eta
Fermin Mihura Azkaindarra Lapurdiko ordezkari bakarrak izan dira
1980-1990 urteetan.
Ikastetxe ezberdinetan eta bereziki ikastoletan bertsularitza erakusten
delako, bertsulari belaunaldi berri bat agertu da, jadanik ordezkari
ospetsuak dituena, hala nola
Amets Arzallus,
Sustrai Colina,
Miren Artetxe,
Patxi Iriart...
|
Xalbador
Amets Arzallus
Sustrai Colina
Miren Artetxe
Patxi Iriart
