|
|
Otxaldetik Xalbadorrera...
Sail honetan, Baxe-Nafartar bertsulariek toki plantako bat badute.
Horietarik batek "Xantxo" deitzen zuten mandozainak, Baigorriko haranean,
1835 eta 1850 artean lan egin zuen. Gaitzeko elasturia zeukan eta maiz
bortizki eta larriki mintzo zen, guardak lurra baino beherago ezarriz. Hain
segur, kontrabandak mandozain ofizioak baino gehiago ematen zion... eta
funtzionari horiek kritikatuz, kontrabanda egile guztiak bere alde biltzen
zituen...
Bertsulari trebea omen zen Manex Apezena, ez zuen haatik gizontasun
handirik. Diruaren truk bertsuak idazten zituen honen edo haren kontra eta
bere tzarkeriengatik preso ere egon zen...
Bidarraiko
Otxalde, ofizioz guarda, euskal biltzarre orotara gomitatua zen.
Hilabetean behin, Hazparneko merkatuan, bertsuak kantatzen zituen. Xetre,
sortzez herri horretako bertsulariak, honela aipatzen digu : "Gizon gaztea,
ernea, ongi ikasia, denetaz maitatua...". Guarda buruzagi batek aldiz arras
iritzi desberdina dauka : baizik eta Otxaldek itxura txarra duela, zorrak
badituela eta abar.
 Zubiat, bertsulari fin bat zen, denek
gain-gainetik estimatzen zutena. Behorlegin, postari lana egiten zuen.
1909an, martxoko egun batez, Garaziko Postetako zuzendariak deitu zuen, bere
lana berehala utzirik, Garazirat etor zedin. Zergatik ote ? Edouard VII,
Inglaterrako Erregeak bertsularien entzuteko nahikeria adierazi baitzuen.
Eta horra, Zubiat, Baxe-Nafarroako hiri nagusian, Erregearen aitzinean
bertsutan ari izan zela, azken honen goresmen beroenak erdietsiz !
Irulegiko Joanes Etcharren, Eiheralarreko Larramendy eta Larralde,
Ezterenzubiko
Manex Etxamendi, Arnegiko Pudent, Peio Erramuspe eta beste zenbaitek,
zeingehiagoka, galarrots eta otruntzetan parte hartu dute.
"Bettiri" Ibarrart-ez ohar berezi bat eginen dugu, kantu ederrak zor
dizkiogulako, hala nola "Sotoko goporra", "Mitxelengo zubia", "Itsua eta
sastrea", oraino ere, eztei edo familiako bazkarietan gogotik abesten
direnak. Bere bertsu saio publikoek ere gaitzeko arrakasta biltzen
zuten.
Meltxor, Zubikoa-Ibarra, Félix Iriarte Birsinanto, Nafarroan sortuak,
Baigorriko haranean luzaz bizi izanak dira. Iriarte, 1936an Elizondon iragan
lehen Nafarroako Bertsularien Txapelketan Txapeldun gertatu zen.
Baina duda izpirik gabe erran dezakegu
Fernando Aire, denek Xalbador deitzen zutena, iparraldeko bertsugintzan,
Etxahun-Barkoxeren ondotik, maisu handiena izan dela. Hizkuntza
garbia...eta itxuraz klasikoak diren haren bertsuek pentsaera sakon eta
aberats bat erakusten dute. Odolaren mintzoa haren liburua, egiazko
monumentu bat da !
Luzaz, Xalbadorren beldurra hauxe izan da : haren ondotik, Baxe-Nafarroan
ez zela bertsularirik sortuko... Baina bere ustegabeko heriotza baino urte
zenbait lehenago, atseginekin ikusi zituen gazteak haren sail berari lotzen
eta haietarik bat Mixel bere semea. Halaber Heletako
Jean-Pierre Mendiboure, Iholdin sortua eta Armendaritzen bizi den Ernest
Alkhat, Aintzilako Jean Arrosagaray, Baigorriko
Jean-Louis Harrignordoki (Laka).
Geroa segurtatua da. Alabaina, 1988an sortu Bidarraiko Mizel
Matéo-Sallaberry-k dohain guziak baditu laster bertsulari hoberenekin laster
lehiatzeko.
|
 |
EUSKAL KULTUR ERAKUNDEA - INSTITUT CULTUREL BASQUE
ICB - B.P. 6 - 64480 UZTARITZE - USTARITZ - TÉL. 00 33 5 59 93 25 25 - COPYRIGHT © 2003 EKE - Tous droits réservés- Legezko informazioak
Français
Español
English
|
|
|
|
Lekukoei buruz
Ondoko bertsularien lekukotasunen irakurtzeko egin klik beren izenean edo
beren argazkian.
Xalbador
"Behin hauteman nuen ene aita zena ene osaba batekin pertsularietaz
mintzo. Zioten dohain berezi bat bazela horien baitan, eta horier entzuten
zirela guk erabiltzen ez dugun hitz aunitz.
Ageri zen aitak eta ere, miresten zutela pertsularigoa. Aitaren aita ere
artzen omen zen zerbait pertsuka, bainan ez dakit zer hainetako pertsularia
zen.
Gostu bide zuen ordea, eta nork daki, gu bezanbat lagundua izan balitz,
zer atera zitaiken. Beraz, ez naiz gure arrazan ni lehena pertsutarako gogoa
izan dutana".
Amets Arzallus
"Ttipitan ez nuen modelo berezirik, Aita izan ezik, egunero etxean
nuelako. Gero, 13/14 urterekin ohartzen hasi nintzen noren bertsokera edo
bertso egiteko moldea nahi nukeen eta norena hartu nahi nuen erreferentzia
puntutzat edo segitzeko bidetzat. Eta galdetu izan didatelarik bertsolari
gustukoena zein dudan : Jose Agirre esan izan dut.
Behar bada Aitak bere hurbileko mundukoa ikusten zuen bezala, gu kaleko
umeak, beste giro batean hazi gara eta beste puntan Jose Agirre, baserri
mundukoa, mendi xokoan hazia, ttipitatik lanean aritu dena, oso beste
erreferentzia…
Hori bertsotan sentitzen duzu ere. Bai erreferentziatzat hartzen dut
garai bateko euskara eta esaera biziak erabiltzen zituelako eta gure
testuingurua zein den kasik aurkakoena horkoa delako".
Sustrai Colina
"Nahiz eta bertsolaritzan jende oso desberdina izan izaeraz, bizimoduz,
jatorriz, jende aurrean ikuskizun on bat emateko behar horrek asko estutzen
ditu harremanak : momentu insegurua pasa duzunean pertsona baten ondoan,
normalki pertsona harekiko harremana hobea bihurtzen da, konfiantza
sendotzen da.
Bertsolarien artean hori badago. Komeni zaigu beti ongi eramatea
elkarrekin. Alde horretatik oso giro sanoa da. Lehia baldin bada, norbera
bere buruarekin da. Gainera txapelketetan, bereziki finaletan, denek saio on
bat egiten badugu, norbera ongi gelditzen da, ez du galtzen, nahiz eta
zortzigarrena izan.
Jendeak gehiago begiratzen dio egin duen saioari postuari baino. Eta
horrek laguntzen du nor bere burua gainditzen eta lehia izpiritu hori
baztertzen"
Miren Artetxe
"Nire aitona oso bertsozalea zen. Ibili zen gaiak ematen, epaile eta
txapelketak sortzen. Baina ez zait beregandik heldu zaletasuna. Nire aitak,
nola bere aita bertsozalea zen, berak ere maite zuen pixka bat, eta etxean
ikusten genuen « Hitzetik hortzera » emankizuna, eta nik maite
nuen. Gero, 9/10 urte nituela, hasi nintzen bertso-eskolan Hendaian, Jexux
Arzallus-ek egiten zuelarik.
12 urte nituela, Amets Arzallusekin Oiartzungo bertso-eskolara joan
ginen. Eta urte batzuren buruan, utzi genuen Oiartzungo bertso-eskola eta
hartu genuen hango irakaslea Hendaiara eramateko. Berriz sortu genuen
Hendaiako bertso-eskola horrela. Iduritzen zait txikitatik badakidala
bertsotan, badakit ez dela horrela, baina iduritzen zait sortu nintzela
bertsotan jakinez.
Uste dut erabaki dudala maite nuela 16 urtetan, ikusi nuelarik ez zela
posible dantza, antzerkia, trikitixa, panderoa, bertsolaritza eta pala betan
egitea. Orduan ohartu nintzen utzi nahi ez nuena bertsolaritza zela. Hor
harritu nintzen, baina hala zen, gehien maite nuena zen. Hortik aitzina,
uste dut gehiago asumitu dudala.
Uste dut jendeak, taldeak atxikiarazten dizula. Ez baita errexa gaztea
zarelarik… Ez ginen anitz, neska gutti, eta gainera pixkanaka-pixkanaka
taldea txikituz doa.
Nik uste dut gaur egun gauzak errexagoak direla. Bada talde gehiago,
gehiago bultzatzen da ere"
Patxi Iriart
"Bertsotan aritzeko gustua etorri zitzaidan Baionako ikastolan kurtso bat
ireki zutelarik. 5. urtean nintzela, talde ttipi bat hasi ginen bertsotan
eta geroztik segitzen dut. Karlos Aizpurua Oiartzundarra nuen irakasle.
Aitortu behar dut hastapenean amak pusatu ninduela. Gero konturatu
nintzen gauzak ikasten direla bertsolaritzarekin. Gainera, gauza berria zen,
beste aktibitateetatik desberdina zena.
Gero, bertso-eskolak ireki ziren eta klaseak bukatu eta gero biltzen
ginen. Karlos Aizpuruarekin egiten genuen oren bat astean bertsolaritzari
buruz eta bertso zaharrak lantzen genituen, besteak beste. Gero Kanboko
kolegiora pasa nintzen eta han talde berri bat sortu zen : Baionan nirekin
ziren batzu gehi beste batzu, hor hasi zirenak.
Orai bost gira, lau mutiko eta neska bat. Hastapenean, orai baino gehiago
ginen, bidean batzuk uzten dutelako, ez zaielako denei gustatzen".
|
 |
|
|
Xalbador
Amets Arzallus
Sustrai Colina
Miren Artetxe
Patxi Iriart
